بانک ملی؛ ۹۸ سال در کنار ایران و ایرانیان/ روایتی از یک نهاد ملی؛ از آرزوی استقلال اقتصادی تا مسئولیت امروز در حفظ اعتماد مردم

برای من، این سالگرد تنها یادآور یک تاریخ در تقویم نیست. بیست‌وسه سال پیش، در هفتاد و پنجمین سال تأسیس بانک ملی ایران، این فرصت را داشتم که در مقام مدیر بانک، در برنامه‌های بزرگداشت آن مناسبت مشارکت داشته باشم. امروز، در آستانه نودوهشتمین سال تأسیس بانک، بازگشت به آن تجربه و تأمل در تاریخ این نهاد، بیش از هر چیز یک واقعیت را برایم برجسته می‌کند: بانک ملی را نمی‌توان صرفاً در قالب یک بانک و یک بنگاه اقتصادی تعریف کرد؛ این بانک بخشی از تاریخ اقتصادی و اجتماعی ایران است.
شاید برای درک جایگاه بانک ملی، لازم باشد داستان آن را نه از سال ۱۳۰۷، بلکه از سال‌هایی پیش از تأسیس رسمی آن آغاز کنیم؛ از زمانی که در فضای پس از مشروطیت، اندیشه ایجاد بانکی با سرمایه و مدیریت ایرانی به یکی از مطالبات مهم جامعه تبدیل شده بود.

بانکی که از یک آرزوی ملی متولد شد
در آن روزگار، مسئله فقط ایجاد یک مؤسسه اعتباری جدید نبود. ایران در شرایطی قرار داشت که بخش‌هایی از نظام مالی و اعتباری کشور تحت تأثیر و نفوذ مؤسسات خارجی قرار داشت. از همین رو، ایده تأسیس یک بانک ملی برای بسیاری از ایرانیان، معنایی فراتر از فعالیت بانکی داشت؛ این ایده بخشی از آرزوی بزرگ‌تر جامعه برای دستیابی به استقلال اقتصادی و کاهش وابستگی کشور به بیگانگان بود.
پس از انقلاب مشروطه، موضوع تأسیس بانک ملی مطرح شد و حتی تلاش‌هایی برای تأمین سرمایه آن از طریق مشارکت مردم صورت گرفت. اما شرایط سیاسی و اقتصادی کشور و تحولات سال‌های بعد باعث شد این آرزو برای مدتی طولانی به تحقق نرسد.
سرانجام پس از سال‌ها تلاش، قانون تأسیس بانک ملی در سال ۱۳۰۶ به تصویب رسید و بانک در شهریور ۱۳۰۷ فعالیت خود را آغاز کرد.
اما آنچه در این میان اهمیت ویژه‌ای دارد، نوع رابطه مردم با ایده تأسیس بانک ملی است.
روایت‌های تاریخی آن دوره از استقبال بخش‌های مختلف جامعه از فراخوان تأمین سرمایه بانک حکایت دارد؛ حتی روایت‌هایی درباره زنانی وجود دارد که حاضر بودند از طلا و زیورآلات خود برای تحقق این آرمان ملی بگذرند.
این روایت‌ها، صرف‌نظر از جزئیات تاریخی آنها، یک پیام بسیار مهم در خود دارند: مردم آن روزگار بانک ملی را صرفاً یک بانک جدید نمی‌دیدند. آنها آن را نمادی از یک خواست ملی می‌دانستند؛ خواستی که در آن استقلال اقتصادی، عزت ملی و اتکا به توان ایرانی در کنار یکدیگر قرار گرفته بود.
به بیان دیگر، بانک ملی پیش از آنکه با سرمایه مالی مردم شکل بگیرد، با سرمایه اجتماعی و اعتماد مردم متولد شد و شاید همین نکته مهم‌ترین کلید فهم جایگاه تاریخی این بانک باشد.

از بانک ملی تا بخشی از زیرساخت اقتصادی کشور
بانک ملی در طول دهه‌های فعالیت خود، به تدریج به یکی از مهم‌ترین نهادهای مالی کشور تبدیل شد. در دوره‌ای که بازار سرمایه و بسیاری از نهادهای تخصصی تأمین مالی به شکل امروز وجود نداشتند، بانک‌ها نقش بسیار گسترده‌تری در تأمین مالی اقتصاد بر عهده داشتند و بانک ملی در این میان جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد.
منابع بانک در مقاطع مختلف برای تأمین مالی تجارت، تولید، فعالیت‌های اقتصادی و طرح‌های عمرانی به کار گرفته شد. بسیاری از فعالیت‌های تولیدی و اقتصادی برای ایجاد ظرفیت جدید به منابع مالی نیاز داشتند و بانک ملی یکی از مهم‌ترین کانال‌های انتقال منابع پس‌اندازی جامعه به سمت فعالیت‌های اقتصادی بود.
تأمین مالی یک کارخانه فقط پرداخت یک تسهیلات نیست. پشت آن، ایجاد یک ظرفیت تولیدی، ایجاد شغل، افزایش درآمد، شکل‌گیری زنجیره‌ای از فعالیت‌های اقتصادی و در نهایت افزایش رفاه جامعه قرار دارد.
به همین دلیل، وقتی از نقش تاریخی بانک ملی سخن می‌گوییم، نباید آن را فقط با حجم سپرده‌ها، تسهیلات یا دارایی‌هایش اندازه‌گیری کنیم. بخشی از ارزش واقعی آن را باید در ظرفیت‌هایی که با منابع مالی آن در اقتصاد ایران ایجاد شده است جست‌وجو کرد.
از این منظر، تاریخ بانک ملی با بخشی از تاریخ صنعتی شدن، توسعه فعالیت‌های تولیدی و اجرای طرح‌های عمرانی ایران نیز پیوند خورده است.

نقشی فراتر از بانکداری تجاری
اهمیت تاریخی بانک ملی تنها به تأمین مالی تولید و فعالیت‌های اقتصادی محدود نمی‌شود.
بانک ملی در سال‌های نخست فعالیت خود، مسئولیت‌هایی بر عهده داشت که امروز بخش مهمی از آنها در حوزه وظایف بانک مرکزی قرار می‌گیرد. از جمله، حق انحصاری انتشار اسکناس در سال ۱۳۱۰ به بانک ملی واگذار شد و این وضعیت تا تأسیس بانک مرکزی ایران در سال ۱۳۳۹ ادامه یافت.
بنابراین بانک ملی در دوره‌ای از تاریخ ایران، نه فقط یک بانک تجاری، بلکه یکی از مهم‌ترین ارکان نظام پولی و مالی کشور نیز بود.
این واقعیت نشان می‌دهد که تأسیس بانک ملی را باید در چارچوب فرآیند بزرگ‌تری دید که ایران طی آن تلاش می‌کرد نهادهای اقتصادی و مالی مدرن خود را ایجاد کند و کنترل بیشتری بر منابع و ابزارهای اقتصادی کشور داشته باشد.

بانک ملی در خاطرات چند نسل
با گذشت زمان، بانک ملی از یک ایده ملی و یک نهاد اقتصادی، به بخشی از زندگی روزمره مردم تبدیل شد.
برای میلیون‌ها ایرانی، بانک ملی با نخستین حساب بانکی، نخستین دفترچه پس‌انداز، دریافت حقوق، گرفتن وام برای خانه یا کسب‌وکار، تأمین مالی فعالیت اقتصادی و بسیاری از خاطرات مالی زندگی آنان پیوند خورده است.
به همین دلیل، بانک ملی تنها یک نام در نظام بانکی ایران نیست؛ بخشی از حافظه اقتصادی چند نسل از ایرانیان است.
شاید یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های بانک‌هایی که عمر طولانی دارند با سایر بنگاه‌های اقتصادی نیز همین باشد. آنها فقط در اقتصاد فعالیت نمی‌کنند؛ بخشی از تجربه اجتماعی مردم می‌شوند.
این سرمایه اجتماعی به آسانی ایجاد نمی‌شود. سال‌ها طول می‌کشد تا مردم به یک نهاد مالی اعتماد کنند و آن را بخشی از زندگی اقتصادی خود بدانند.

خاطره‌ای از «خاطرات یک ۷۵ ساله»
همین نگاه به تاریخ بانک ملی، در هفتاد و پنجمین سال تأسیس آن نیز برای من اهمیت ویژه‌ای داشت.
در آن زمان تلاش کردیم بزرگداشت ۷۵ سالگی بانک صرفاً به برگزاری مراسم رسمی و انتشار پیام‌های مناسبتی محدود نشود. هدف این بود که شرایط تاریخی شکل‌گیری بانک و جایگاه آن در اقتصاد و جامعه ایران نیز برای نسل جدید روایت شود.
در همین چارچوب، یکی از اقدامات انجام‌شده، سفارش و تهیه یک اثر سینمایی مستند با عنوان «خاطرات یک ۷۵ ساله» بود؛ فیلمی که با هدف بازخوانی فضای اجتماعی و تاریخی شکل‌گیری بانک ملی تهیه شد و در سینماها نیز به نمایش درآمد.
برای من، اهمیت آن تجربه در این بود که تاریخ یک نهاد اقتصادی را می‌توانستیم از زاویه‌ای متفاوت با گزارش‌های رسمی و اسناد اداری روایت کنیم؛ از زاویه انسان‌هایی که در شکل‌گیری و گسترش آن نقش داشتند و مردمی که در طول دهه‌ها با آن زندگی کرده بودند.
اکنون که ۲۳ سال از آن زمان گذشته و بانک ملی به ۹۸ سالگی رسیده است، آن تجربه معنای دیگری پیدا می‌کند.
وقتی امروز به «خاطرات یک ۷۵ ساله» فکر می‌کنم، بیش از هر چیز یک نکته برایم برجسته است:
بانک ملی پیش از آنکه ساختمان، شعبه، نیروی انسانی و ترازنامه باشد، یک اعتماد ملی بود.
سرمایه‌ای که باید به آینده منتقل شود
رسیدن یک نهاد اقتصادی به ۹۸ سالگی، فرصتی برای افتخار به گذشته است؛ اما در عین حال مسئولیتی بزرگ برای آینده نیز ایجاد می‌کند.
بانک ملی امروز در اقتصادی فعالیت می‌کند که با اقتصاد دهه‌های نخست تأسیس آن تفاوت بسیار زیادی دارد. ساختار اقتصاد تغییر کرده، بانک‌های متعدد شکل گرفته‌اند، بازار سرمایه توسعه یافته و ابزارهای جدید تأمین مالی به وجود آمده‌اند. نیازهای بنگاه‌ها و مردم نیز تغییر کرده است.
امروز تأمین مالی تولید، سرمایه‌گذاری، توسعه فناوری، تأمین مالی زنجیره‌های تولید، حمایت از بنگاه‌های مولد، مدیریت حرفه‌ای ریسک و استفاده از فناوری‌های نوین بانکی، بخشی از الزامات بانکداری جدید است.
اما در کنار همه این تغییرات، یک اصل همچنان ثابت مانده است: بانک بدون اعتماد عمومی نمی‌تواند جایگاه پایدار و مؤثری در اقتصاد داشته باشد.
به همین دلیل، شاید مهم‌ترین مسئولیت مدیران و کارکنان امروز بانک ملی، حفظ و تقویت همان سرمایه‌ای باشد که این بانک در روزهای نخست با آن متولد شد: اعتماد مردم.
اعتماد عمومی حاصل یک تصمیم یا یک تبلیغ نیست؛ حاصل عملکرد درست، شفاف، مسئولانه و حرفه‌ای در طول زمان است. هر نسلی که مسئولیت اداره بانک را بر عهده می‌گیرد، در واقع بخشی از این امانت تاریخی را برای مدتی در اختیار دارد تا آن را به نسل بعد منتقل کند.
نسلی از ایرانیان در روزگار تأسیس بانک ملی، برای تحقق یک آرزوی ملی از سرمایه خود مایه گذاشتند. نسل‌های بعدی پس‌اندازهای خود را به این بانک سپردند، از منابع آن برای خانه و کسب‌وکار استفاده کردند و بخشی از فعالیت‌های اقتصادی خود را با آن پیوند زدند.
این اعتماد، میراثی نیست که بتوان آن را صرفاً به گذشته نسبت داد. هر روز باید دوباره به دست آید.

تبریک به ملت ایران و خانواده بزرگ بانک ملی
فرارسیدن نودوهشتمین سال تأسیس بانک ملی ایران را به ملت شریف ایران و به همه مدیران، کارکنان و بازنشستگان خدوم این بانک که طی نزدیک به یک قرن در خدمت اقتصاد و مردم کشور بوده‌اند، صمیمانه تبریک می‌گویم.
بانک ملی یکی از یادگارهای ارزشمند تاریخ اقتصادی ایران است؛ نهادی که از دل یک آرزوی ملی برای استقلال اقتصادی شکل گرفت و در طول نزدیک به یک قرن، در تأمین مالی فعالیت‌های تولیدی، طرح‌های عمرانی، ایجاد ظرفیت‌های اقتصادی، اشتغال و گسترش خدمات بانکی در کشور نقش داشته است.
امروز که بانک ملی به مرز یک قرن فعالیت نزدیک می‌شود، شاید بهترین ادای احترام به این گذشته پرافتخار، صرفاً یادآوری افتخارات آن نباشد؛ بلکه تلاش برای آن باشد که این میراث ارزشمند با قدرت و شایستگی به آینده منتقل شود.
هر میراث ارزشمندی، در کنار افتخار، مسئولیتی نیز به همراه دارد.
مسئولیت مدیران و کارکنان امروز بانک ملی آن است که این امانت گرانقدر را با کارآمدی، سلامت، شفافیت، نوآوری و نگاه بلندمدت حفظ کنند و مهم‌تر از همه، اعتماد عمومی به این نهاد را که طی نسل‌ها شکل گرفته است، تقویت نمایند.
بانک ملی اگرچه ۹۸ ساله شده است، اما رسالت آن همچنان می‌تواند جوان و آینده‌نگر باشد: قرار گرفتن در کنار مردم، پشتیبانی از تولید و کارآفرینی، تأمین مالی سرمایه‌گذاری و کمک به ساختن آینده‌ای بهتر برای اقتصاد ایران عزیز.
امروز با افتخار به گذشته نگاه می‌کنیم؛ اما ارزش واقعی این ۹۸ سال زمانی آشکار خواهد شد که بتوانیم اعتماد و سرمایه اجتماعی به‌جامانده از نسل‌های گذشته را به سرمایه‌ای برای توسعه نسل‌های آینده تبدیل کنیم.
نودوهشتمین سال تأسیس بانک ملی ایران مبارک باد؛
بر ملت شریف ایران،
بر همه مدیران و کارکنان خدوم و بازنشستگان این بانک،
و بر همه کسانی که طی نزدیک به یک قرن، بخشی از زندگی حرفه‌ای و اقتصادی خود را در ساختن و بالندگی این نهاد ملی سپری کرده‌اند.