قراضه آهن در نقطه اوج

قراضه آهن به‌‌عنوان یکی از اصلی‌‌ترین منابع تامین فلزات در صنایع مختلف شناخته می‌شود. طی سال‌های اخیر تجارت جهانی قراضه آهن به‌‌عنوان یکی از مولفه‌های بنیادین زنجیره تامین صنعت فولاد از یک کالای جانبی به نهاده‌ای استراتژیک در صنعت فولادسازی تبدیل شده است؛ مساله‌ای که ریشه در قابلیت بالای بازیافت و هزینه تولید پایین‌تر نسبت به مواد اولیه معدنی دارد.

امروزه برخی کشورها به‌‌واسطه بلوغ صنعتی و حجم بالای اسقاط زیرساخت‌ها و دارایی‌های سرمایه‌ای با مازاد قراضه مواجهند در حالی‌ که کشورهایی دیگر به‌دلیل ظرفیت بالای فولادسازی و محدودیت منابع داخلی، ناگزیر به واردات این ماده اولیه هستند. در این بین آمریکا با وجود رکود بازار، جایگاه خود را به‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده قراضه آهن حفظ کرده است. در مقابل، ترکیه به‌دلیل کاهش تولید فولاد و افزایش هزینه انرژی، واردات قراضه را کاهش داده است. امروز آمریکا بزرگ‌ترین صادرکننده قراضه جهان محسوب می‌شود؛ در حالی‌ که ترکیه با تکیه بر صنعت فولاد مبتنی بر کوره‌های قوس الکتریکی، بزرگ‌ترین واردکننده قراضه آهنی است.

باتوجه به اینکه افت قیمت‌ها و افزایش هزینه حمل‌ونقل، سهم تجارت بین‌المللی تجارت قراضه آهن را محدود کرده است. در این شرایط، مصرف داخلی قراضه آهن در بسیاری از کشورها اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در سال‌های اخیر بازار جهانی قراضه آهن تحت‌تاثیر شوک‌های ژئوپلیتیک، بحران انرژی و افت تقاضای فولاد با تحولات محسوسی مواجه شده است. سال‌۲۰۲۲ نقطه آغاز افت همزمان صادرات و واردات جهانی بوده و این روند نزولی تا ۲۰۲۴ ادامه یافته است. حالا محدودیت‌های صادراتی همچون تصمیم اوکراین نشان می‌دهد اولویت کشورها به سمت تقویت فولاد داخلی در حال تغییر است.

در این میان کشورهایی که سهم بالایی از تولید فولاد آنها از طریق کوره‌های قوس الکتریکی انجام می‌شود، وابستگی بیشتری به قراضه دارند و در صورت محدودیت منابع داخلی، واردات را به‌‌عنوان یک ضرورت راهبردی دنبال می‌کنند. در مقابل، کشورهایی که از شبکه‌های پیشرفته جمع‌آوری و فرآوری قراضه و دسترسی مناسب به بنادر برخوردارند، در جایگاه صادرکننده قرار می‌گیرند؛ به‌گونه‌ای که تجارت قراضه بیش از آنکه تابع نوسانات کوتاه‌مدت قیمتی باشد، بازتابی از ساختار صنعتی و اولویت‌های بلندمدت اقتصادی کشورهاست. گفتنی است‌ قراضه آهن به‌عنوان نهاده‌ای استراتژیک، نقشی کلیدی در کاهش مصرف انرژی و انتشار کربن ایفا می‌کند. ساختار تجارت قراضه بیش از نوسانات قیمتی، تابع سیاست‌های صنعتی و زیست‌محیطی کشورهاست. در واقع ضایعات آهن یا قراضه آهن (Scrap Iron)، ضایعات فولادی و چدنی کم‌کربن، تولیدات معیوب و غیر‌قابل مصرف است که بازیافت‌ پذیر باشند؛ به بیان دیگر آهن قراضه، اضافات به‌ دردنخور و قابل بازیافت محصولات غیر‌قابل استفاده است؛ محصولاتی که در صنایع ساختمانی، خودروسازی، کارخانه، ساختمان‌‌سازی یا مانند آن ایجاد شده باشند.

نقش آمریکا و ترکیه
در این چارچوب ایالات ‌‌متحده آمریکا و ترکیه به‌‌عنوان دو بازیگر کلیدی نقش‌هایی متمایز اما مکمل ایفا می‌کنند. ایالات ‌‌متحده به‌دلیل حجم بالای تولید فولاد سنتی، نرخ بالای اسقاط دارایی‌ها، بازار سازمان‌یافته قراضه آهن و زیرساخت لجستیکی کارآمد، به‌‌طور ساختاری بزرگ‌ترین صادرکننده قراضه جهان محسوب می‌شود؛ در حالی‌ که ترکیه با تکیه بر صنعت فولاد مبتنی بر کوره‌های قوس الکتریکی، بزرگ‌ترین واردکننده قراضه آهنی است. در حال حاضر تعامل مستمر میان عرضه ساختاری آمریکا و تقاضای پایدار ترکیه یکی از محورهای اصلی شکل‌دهنده جریان‌های تجاری، تعادل بازار و سازوکار قیمت‌گذاری در تجارت جهانی قراضه آهنی به‌شمار می‌رود. در این سال همه‌گیری کرونا به‌‌طور کلی موجب تعطیلی گسترده صنایع، اختلال در زنجیره‌های لجستیکی و کاهش تقاضای فولاد شد که متعاقب آن، کاهش صادرات قراضه در سطح جهانی رقم خورد. با این‌ حال در میان صادرکنندگان، کشورهایی نظیر آمریکا، گینه، انگلیس، آلمان، ژاپن و فرانسه به‌‌عنوان مطرح‌ترین کشورهای صادرکننده قراضه آهن شناخته شدند. در همین چارچوب، ایالات‌‌متحده آمریکا در سال ۲۰۲۰ با حجم صادرات ۹/۱۴‌میلیون تن، به‌‌عنوان بزرگ‌ترین صادرکننده قراضه آهنی در جهان مطرح بود. بررسی بازه پنج‌ ساله مورد مطالعه نیز نشان می‌دهد که آمریکا به‌‌طور مستمر نقش کلیدی خود را به‌‌عنوان مهم‌ترین کشور صادرکننده حفظ کرده است و جایگاه آن در ساختار صادرات جهانی قراضه، بیش از آنکه تحت‌تاثیر نوسانات کوتاه‌مدت باشد، ماهیتی پایدار و ساختاری داشته است. این روند در کنار نقش سایر صادرکنندگان بزرگ، تصویر روشنی از تمرکز جغرافیایی عرضه در بازار جهانی قراضه آهن را ارائه می‌دهد. در این سال کشورهای ترکیه، هند، بنگلادش، آمریکا، آلمان و بلژیک به‌‌عنوان بازیگران کلیدی در حوزه واردات، سهم قابل‌توجهی از واردات جهانی را به خود اختصاص دادند. ترکیه در سال ۲۰۲۰ با واردات ۴/۲۲‌میلیون تن، به‌‌عنوان محور اصلی بازار جهانی قراضه آهنی عمل کرد و طی کل دوره پنج‌ساله مورد بررسی نیز نقش خود را به‌‌عنوان مهم‌ترین کشور واردکننده حفظ کرده است. با عبور از شوک اولیه پاندمی، سال ۲۰۲۱ به‌‌عنوان نقطه اوج رشد تجارت قراضه آهن شناخته می‌شود به‌گونه‌ای که صادرات جهانی به ۴/۱۱۶‌میلیون تن رسید و رشدی معادل ۴/۸‌درصد نسبت به سال‌۲۰۲۰ را ثبت کرد. همزمان، واردات جهانی قراضه نیز با رشد ۹/۹‌درصدی بهبود یافت و به ۴/۱۰۸‌میلیون تن رسید. سال ۲۰۲۱ برای کشورهای مطرح صادرکننده و واردکننده به‌‌عنوان نقطه‌عطفی مهم تلقی می‌شود به‌‌طوری‌ که آمریکا صادرات خود را به ۱/۱۶‌میلیون تن افزایش داد و ترکیه واردات را به ۲۵‌میلیون تن رساند. در همین سال، گینه‌نو با جهش ۵/۵۹درصدی نسبت به سال قبل از آن، نمونه‌ای از بازارهای کوچک‌تر بود که به‌ سرعت از افزایش تقاضای جهانی بهره بردند. همزمان افزایش صادرات اروپا نیز درپی بازیابی صنایع پایین‌دستی فولاد و جذابیت قیمت‌های جهانی رخ داد؛ رشدی که ناشی از پروژه‌های بازسازی پس از پاندمی و محرک‌های اقتصادی دولت‌ها بود و نشان داد صادرکنندگان با استراتژی‌های قیمت‌گذاری و مدیریت موجودی می‌توانند بیشترین بهره را از شرایط بازار ببرند.

اثر بحران‌ها بر قراضه آهن
سال‌۲۰۲۲، نمایانگر اثر مستقیم بحران‌های ژئوپلیتیک و انرژی‌بر بازار قراضه آهن بود و به‌ روشنی نشان داد که تجارت این محصول به‌ شدت تحت‌تاثیر سیاست‌ها و شوک‌های جهانی قرار دارد. آثار بحران‌های حاکم بر این سال به‌‌طور ملموس در داده‌های تجاری مشاهده شد؛ به‌ گونه‌ای که صادرات جهانی با کاهش ۷/۵‌درصدی به ۸/۱۰۹‌میلیون تن و به دنبال آن، واردات جهانی نیز با افت قابل‌ توجه ۶/۱۰‌درصدی به ۹۷‌میلیون تن کاهش یافت.
در این میان ایالات متحده آمریکا با افزایش ۵/۶درصدی صادرات همچنان پیشتاز بازار باقی ماند؛ در حالی‌ که سایر کشورها با کاهش شدید صادرات مواجه شدند. افزایش صادرات آمریکا در سال ۲۰۲۲ تا حد زیادی ناشی از رشد قابل‌ توجه تقاضا در تایلند بود؛ به‌‌طوری‌ که این کشور خرید قراضه خود را ۳۹درصد افزایش داد و به یکی از مقاصد مهم صادراتی تبدیل شد. همزمان سرمایه‌گذاری شرکت‌های فعال آمریکایی و آسیایی در واحدهای ذوب تایلند موجب تقویت زنجیره تامین منطقه‌ای و تسهیل جریان صادرات قراضه از آمریکا به این بازار شد. در مقابل، ترکیه در سال‌۲۰۲۲ با کاهش واردات روبه‌رو و با افت واردات ۹/۲۰‌میلیون تنی و کاهش ۵/۱۶‌درصدی مواجه شد که این وضعیت ناشی از کاهش تقاضای صادراتی و افزایش هزینه انرژی بود. در این چارچوب تامین‌کنندگان اصلی موادخام ترکیه شامل ایالات‌‌متحده آمریکا، هلند و بریتانیا هستند که به‌‌عنوان مهم‌ترین شرکای تجاری این کشور در حوزه قراضه نیز شناخته می‌شوند. افت واردات ترکیه در سال ۲۰۲۳ نیز همچنان ادامه یافت، در نیمه‌دوم سال ۲۰۲۲، کارخانه‌های فولاد این کشور با نرخ بهره‌برداری پایین‌تری فعالیت کردند و در نتیجه تولید فولاد کاهش یافت؛ روندی که در سال‌۲۰۲۳ نیز با کاهش ۱۴‌درصدی تولید فولاد تداوم پیدا کرد و موجب کاهش نیاز فولادسازان ترکیه به قراضه وارداتی شد. به‌‌طور کلی در سال ۲۰۲۳ صادرات این محصول به ۹۹‌میلیون تن رسید و واردات کل به ۴/۹۴‌میلیون تن کاهش یافت. این روند نزولی در سال ۲۰۲۴ نیز ادامه داشت؛ به‌ نحوی که صادرات جهانی با کاهش ۲٫۳ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۳ به ۴/۹۶‌میلیون تن و واردات کل با افت ۲/۷‌درصدی به ۷/۸۷‌میلیون تن کاهش یافت.در همین سال ژاپن صادرات خود را با افزایش ۲۸درصدی به ۴/۹‌میلیون تن رساند؛ در حالی‌ که آمریکا کاهش صادرات را تجربه کرد و ترکیه پس از دو سال کاهش، واردات خود را به ۲۰‌میلیون تن افزایش داد. با این‌ حال سال ۲۰۲۴ کمترین حجم کل صادرات و واردات در دوره ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ را به ثبت رساند. به‌‌طور کلی، حجم تجارت جهانی ضایعات فولادی در حال کاهش است زیرا کاهش تقاضا و تولید فولاد، استفاده بیشتر کشورهای عمده تولیدکننده از ضایعات داخلی، افت قیمت ضایعات، افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل، محدودیت‌های تجاری و مشکلات اقتصادی در کشورهای واردکننده، موجب شده است بخش کمتری از ضایعات به‌ صورت بین‌المللی معامله شود و سهم بیشتری به مصرف داخلی اختصاص یابد.

قراضه فلزات آهنی در خدمت فولاد داخلی
دولت اوکراین با تعیین سهمیه صفر برای صادرات قراضه فلزات آهنی و مس در سال ۲۰۲۶، درصدد جلوگیری از خام‌فروشی مواد اولیه راهبردی، افزایش ارزش ‌افزوده داخلی و هم‌راستاسازی صنعت فولاد این کشور با الزامات زیست‌محیطی اتحادیه اروپا و سازوکار مالیات کربنی مرزی (CBAM) برآمده است.

اوکراین در تاریخ ۳۱‌دسامبر، سهمیه صادرات برای سال ۲۰۲۶ در خصوص قراضه فلزات آهنی (کد ۷۲۰۴) و قراضه مس (کد ۷۴۰۴ ۰۰) را صفر تعیین کرد. این موضوع از سوی دمیترو کیسیلوفسکی، نایب‌رئیس کمیته توسعه اقتصادی پارلمان اوکراین (ورخوونا رادا) اعلام شده است. به گفته این نماینده پارلمان لازم است تصمیم دولت درباره محدودسازی صادرات موادخام راهبردی در سطح قانون‌گذاری توسط ورخوونا رادا نهایی و تثبیت شود. وی تاکید کرد که این محدودیت‌ها باید تا زمانی که شرایط خارجی و نیازهای بازسازی اقتصادی کشور ایجاب می‌کند، پابرجا بماند.

کیسیلوفسکی تصریح کرد که نگهداشت کامل قراضه فلزی در داخل کشور از منظر اقتصادی برای دولت سودآور است. به گفته وی، فرآوری هر تن قراضه در داخل اوکراین و تبدیل آن به محصول نهایی، حدود ۱۵‌هزار گریونا مالیات برای دولت ایجاد می‌کند، در حالی که صادرات قراضه بدون عوارض گمرکی، عملا درآمد مالیاتی ناچیزی (کمتر از ۱۰۰‌گریونا در هر تن) به همراه دارد چراکه بخش عمده فعالیت جمع‌آوری قراضه در این کشور در حوزه اقتصاد غیررسمی انجام می‌شود. این مقام پارلمانی با اشاره به ساختار فعلی تجارت قراضه افزود: صادرات قراضه به اتحادیه اروپا عملا به مسیر دور زدن عوارض گمرکی تبدیل شده و سالانه حدود ۵/۳‌میلیارد گریونا زیان به بودجه اوکراین وارد می‌کند. در حالی که عوارض صادرات قراضه به اتحادیه اروپا صفر است، این رقم برای سایر کشورها ۱۸۰‌یورو در هر تن تعیین شده است. به گفته وی، قراضه صادر شده از اوکراین عمدتا پس از ورود به اتحادیه اروپا به کشورهای ثالث بازصادرات می‌شود. کیسیلوفسکی تاکید کرد: اگر ۳۸۰‌هزار تن قراضه صادر شده در سال ۲۰۲۵ در داخل اوکراین فرآوری می‌شد، دولت می‌توانست حدود ۷/۵‌میلیارد گریونا درآمد مالیاتی کسب کند.
ارتباط سیاست قراضه با الزامات زیست‌محیطی اروپا
این مقام پارلمانی همچنین با اشاره به اجرای سازوکار مالیات کربنی مرزی اتحادیه اروپا (CBAM) از سال ۲۰۲۶ خاطرنشان کرد: در مسیر پیوستن اوکراین به اتحادیه اروپا و انطباق صنعت با الزامات زیست‌محیطی، نگهداشت قراضه در داخل کشور اهمیت راهبردی دارد چراکه قراضه یکی از مواد اولیه کمیاب برای تولید فولاد با انتشار کمتر CO₂ محسوب می‌شود. این نماینده پارلمان تاکید کرد که یکی از اولویت‌های ورخوونا رادا در سال‌۲۰۲۶، نهادینه‌سازی قانونی محدودیت صادرات موادخام راهبردی است؛ محدودیتی که باید متناسب با شرایط اقتصادی و نیازهای بازسازی کشور ادامه یابد. براساس گزارش مرکز GMK، وزارت اقتصاد اوکراین از آوریل‌۲۰۲۵ امکان اعمال سهمیه صفر برای صادرات قراضه فلزی را بررسی کرده بود. دلیل اصلی این اقدام آن بود که قراضه به‌ظاهر به اتحادیه اروپا صادر می‌شود اما در عمل به کشورهایی مانند ترکیه بازصادرات می‌گردد؛ کشورهایی که با برخورداری از مزیت‌های رقابتی و حمایت‌های دولتی، فشار بیشتری بر تولیدکنندگان داخلی اوکراین وارد می‌کنند. آمارها نشان می‌دهد جمع‌آوری قراضه فلزات آهنی در اوکراین طی سال ۲۰۲۴ با رشد ۳۷‌درصدی به بیش از ۷/۱‌‌میلیون تن رسیده است. میزان تحویل قراضه به واحدهای فولادسازی نیز ۳۴/۱‌میلیون تن بوده که ۳۰‌درصد رشد سالانه را نشان می‌دهد. همچنین در ۱۱‌ماهه نخست سال ۲۰۲۵، میزان جمع‌آوری قراضه با رشد ۳/۱۷‌درصدی به ۸۸/۱میلیون تن و میزان تحویل به مصرف‌کنندگان با افزایش ۲/۱۴‌درصدی به ۴/۱‌میلیون تن رسیده است.
منبع: روزنامه جهان صنعت